Read the inspiring spiritual story of Bhakta Ramdas, a poor leatherworker who used a holy Shaligram stone to sharpen his tools. Learn how his pure, uneducated devotion broke the pride of scholars and forced God to manifest right before his eyes.
କନକାବତୀ ନଗରୀର ଏହି ସୁନ୍ଦର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅନାବିଳ ପ୍ରେମର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ। ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ କୂଳରେ କନକାବତୀ ନାମରେ ଏକ ଛୋଟ ନଗରୀ ଥିଲା। ସେହି ନଗରୀରେ ଭକ୍ତ ରାମଦାସ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ବାସ କରୁଥିଲେ। ସେ ଜାତିରେ ଚର୍ମକାର ଥିଲେ ଏବଂ କୁଳ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବଜାର ମଝିରେ ବସି ଚିରା-ଫଟା ଜୋତା ସିଲେଇ କରିବା ବା ନୂଆ ପାଦୁକା ତିଆରି କରି ବିକ୍ରି କରିବା ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ଥିଲା।
ରାମଦାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗରିବ ଓ ଦୀନ ଥିଲେ। ଶରୀରକୁ ଢାଙ୍କିବା ପାଇଁ ଠିକରେ ବସ୍ତ୍ର ନଥିଲା କି ଘରେ ଖାଇବାର କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା। ଯଦି ସେ ଦିନେ କାମକୁ ନଯାନ୍ତି, ତେବେ ପରଦିନ ତାଙ୍କ ଚୁଲି ଜଳୁ ନଥିଲା। ଏତେ ଅଭାବ ଅନଟନ ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ସଦାସର୍ବଦା ଭଗବତ ଆଶ୍ରିତ ଥିଲେ। ପରିବାର ପ୍ରତିପୋଷଣ ସହିତ ଦୁଆରକୁ ଆସିଥିବା ଅତିଥିଙ୍କ ସେବା କରିବା ଏବଂ ସତ୍ସଙ୍ଗକୁ ଯିବା ତାଙ୍କର ଦୈନନ୍ଦିନ ନିୟମ ଥିଲା।
ରାମଦାସ ପାଠଶାଠ ପଢ଼ି ନଥିଲେ କି ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣି ନଥିଲେ। ସେ ସତ୍ସଙ୍ଗକୁ ଗଲେ ସବୁଠୁ ପଛରେ ବସୁଥିଲେ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମୁଖକୁ ଚାହିଁ ରହୁଥିଲେ। ଶାସ୍ତ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚା ତାଙ୍କୁ ବୁଝା ପଡ଼ୁ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ହରିନାମ ସଂକୀର୍ତ୍ତନ ହେଉଥିଲା, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ନାଚି ଉଠୁଥିଲେ। ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ମାଗିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ସାହସ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ କୀର୍ତ୍ତନରୁ ଗୋଟିଏ ସୂତ୍ର ଧରି ନେଇଥିଲେ – “ହରି ମୈ ଜୈସୋ ତୈସୋ ତେରୋ” (ହେ ହରି! ମୁଁ ଯେମିତି ବି ହେଲେ, କେବଳ ଆପଣଙ୍କର)।
ଶାଳଗ୍ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ରାମଦାସଙ୍କ ସରଳ ସେବା
ଦିନକର କଥା, ଏକ ଚୋର ଦଳ ଜଣେ ଧନୀ ଭକ୍ତଙ୍କ ଘରୁ ସୁନାର ସିଂହାସନ ଓ ଛତ୍ର ସହିତ ଶାଳଗ୍ରାମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚୋରି କରି ନେଇଥିଲେ। ସୁନା ସାମଗ୍ରୀ ସେମାନେ ଭାଗ କରିନେଲେ, କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଚୋର ଭାବିଲା, “ଏହି କଳା ପଥରଟା ମୋର କି କାମରେ ଆସିବ?” ସେ ବଜାର ଦେଇ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଦେଖିଲା ରାମଦାସ ଭାବରେ ବିଭୋର ହୋଇ ଜୋତା ସିଲଉଛନ୍ତି ଓ ଗାଉଛନ୍ତି – “ହରି ମୈ ଜୈସୋ ତୈସୋ ତେରୋ…”
ଚୋରଟି ଦେଖିଲା ଚର୍ମକାରମାନେ ଚମଡ଼ା କାଟିବା ପାଇଁ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ପଥରରେ ଘଷି ଧାର କରନ୍ତି। ସେ କହିଲା, “ହେଇ ନେ, ଏହି ଚିକ୍କଣ ପଥର ବଦଳରେ ମତେ ଜୋତା ଯୋଡ଼ିଏ ଦେଇଦେ।” ସରଳମନା ରାମଦାସ ନୂଆ ଜୋତାଟିଏ ଦେଇ ସେହି ପଥରକୁ (ଯିଏ କି ସାକ୍ଷାତ ଶାଳଗ୍ରାମ ଭଗବାନ ଥିଲେ) ଆଣିଲେ। ସେଥିରେ ଅସ୍ତ୍ର ଘଷିବାରୁ ସୁନ୍ଦର ଧାର ବାହାରିଲା। ରାମଦାସ ଅତି ସନ୍ତୋଷରେ ଅସ୍ତ୍ର ଘଷୁଥାନ୍ତି, ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରୁଥାଏ ଏବଂ ସେହି ଲୁହ ଶାଳଗ୍ରାମଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥାଏ। ଜୋରରେ ଘଷିବା ପାଇଁ ସେ ଶାଳଗ୍ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ଦୁଇ ପାଦ ମଝିରେ ଚାପି ଧରି ଘଷୁଥିଲେ। ଭଗବାନ ଏହି ସରଳ ଏବଂ ନିଷ୍କପଟ ଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଥିଲେ।
ଦିନେ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ନିଜ ପାଦୁକା ମରାମତି କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସେହି ପଥର ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ସେ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ଯେ ଏହା ତ ସାକ୍ଷାତ ଶାଳଗ୍ରାମ ଭଗବାନ! ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ତୁ ମୂର୍ଖ! ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ପାଦ ରଖି ଅସ୍ତ୍ର ଘଷୁଛୁ?” ପଣ୍ଡିତ ଜଣକ ଭାବିଲେ ଏହି ଗରିବକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ବୁଝାଇ ଲାଭ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ, “ତୁ ଯେତେ ଟଙ୍କା ଚାହିଁବୁ ମୁଁ ଦେବି, ଏହି ପଥରଟି ମତେ ଦେଇଦେ।”
ରାମଦାସ କହିଲେ, “ଏହି ପଥର ମୋର ବହୁତ କାମରେ ଆସୁଛି। କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କର ଯଦି ଏହା ଦରକାର, ଆପଣ ଏମିତି ହିଁ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ। ମୁଁ ପଇସା ଦେଇ ଆଣିନି କି ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ପଇସା ନେବିନି। ମୁଁ ମୋ ପରିଶ୍ରମର ମୂଲ୍ୟରେ ହିଁ ପରିବାର ଚଳାଏ। ମତେ କୋଠାବାଡ଼ି କି ସୁଖ ସୁବିଧା ଦରକାର ନାହିଁ, କାରଣ ସୁଖ ମିଳିଲେ ମୁଁ ମୋ ହରିଙ୍କୁ ଭୁଲିଯିବି।”
ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ଅଭିମାନ ଚୂର୍ଣ୍ଣ
ପଣ୍ଡିତ ଜଣକ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଶାଳଗ୍ରାମଙ୍କୁ ଘରକୁ ଆଣିଲେ। କ୍ଷୀର, ପଞ୍ଚାମୃତରେ ଅଭିଷେକ କଲେ, ସୁନା ସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ ଏବଂ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରରେ ଷୋଡ଼ଶୋପଚାର ପୂଜା କଲେ। ପଣ୍ଡିତ ଭାବୁଥିଲେ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ବହୁତ ସୁଖ ପାଉଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ଏହି ବାହ୍ୟ ଆଡ଼ମ୍ବରରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, କାରଣ ସେଠାରେ ପ୍ରେମ ଓ ଆପଣାପଣର ଅଭାବ ଥିଲା।
ସେହି ରାତିରେ ଭଗବାନ ଜଣେ ବୈଷ୍ଣବ ରୂପରେ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆସି କହିଲେ:
“ମତେ ତୁରନ୍ତ ସେହି ରାମଦାସ ପାଖକୁ ଫେରାଇ ଦେଇ ଆସ। ତୁମର ଏହି ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ସୁନା ସିଂହାସନ କି ମନ୍ତ୍ରପାଠ ମତେ ଟିକେ ବି ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ। ରାମଦାସର ସେହି ଶୁଖିଲା ରୁଟି ଏବଂ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକୁଳ ଡାକ ମତେ କିଣି ନେଇଛି।”
ପଣ୍ଡିତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ! ସେ ତ ଅଶୌଚ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦୁଇ ପାଦ ମଝିରେ ଚାପି ଧରି ଅସ୍ତ୍ର ଘଷୁଥିଲା!”
ଭଗବାନ ହସି କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ସେ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରାଇ ମତେ ଡାକୁଥିଲା, ସେହି ପ୍ରେମାଶ୍ରୁ ଆଗରେ ତୁମର ଏହି ପଞ୍ଚାମୃତ କିଛି ନୁହେଁ। ଆଉ ଯେତେବେଳେ ସେ ଦୁଇ ପାଦ ମଝିରେ ମତେ ଚାପୁଥିଲା, ସେ ମୋତେ ପାଦରେ ଚାପୁ ନଥିଲା, ବରଂ ନିଜର ସର୍ବସ୍ବ ମୋ ଚରଣରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରୁଥିଲା। ତୁମର ଚନ୍ଦନ, କସ୍ତୁରୀର ଲେପ ଅପେକ୍ଷା ତାର ସେହି ଅସ୍ତ୍ର ଘଷିବା ମତେ ଅଧିକ ସୁଖ ଦେଉଥିଲା।”
ସ୍ୱପ୍ନ ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ ପଣ୍ଡିତଙ୍କର ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଅଭିମାନ ଓ ଜ୍ଞାନର ଗର୍ବ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ ଭଗବାନ କେବଳ ଭାବର ଗ୍ରାହୀ। ସେ ବିକଳ ହୋଇ ଶାଳଗ୍ରାମଙ୍କୁ କପଡ଼ାରେ ଗୁଡ଼ାଇ ରାମଦାସଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଲେ।
ରାମଦାସଙ୍କ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଓ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆକୁଳତା
ପଣ୍ଡିତ ଯେତେବେଳେ ରାମଦାସଙ୍କ କୁଡ଼ିଆରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଦେଖିଲେ ରାମଦାସ ପ୍ରେମାଶ୍ରୁ ଭରା ଆଖିରେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ଗାଉଛନ୍ତି – “ହରି ମୈ ଜୈସୋ ତୈସୋ ତେରୋ…”। ପଣ୍ଡିତ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ି କହିଲେ, “ରାମଦାସ! ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ତୁମର ପିତାମାତା ଧନ୍ୟ। ତୁମେ ଯାହାକୁ ପଥର ଭାବୁଥିଲ, ସେ ସାକ୍ଷାତ ତ୍ରିଭୁବନର ସ୍ୱାମୀ ଶାଳଗ୍ରାମ ଭଗବାନ। ସେ ତୁମ ପ୍ରେମରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ମୋ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆସି ତୁମ ପାଖକୁ ଫେରିଯିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି।”
ଏକଥା ଶୁଣି ରାମଦାସ ଚିତ୍କାର କରି କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ, “ହାୟ ହାୟ! ମୁଁ କେଡ଼େ ବଡ଼ ପାପୀ! ଜଗତର ନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲି ନାହିଁ? ତାଙ୍କ ଉପରେ ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ର ଘଷୁଥିଲି, ପାଦରେ ଚାପୁଥିଲି! ମୁଁ କେତେ ନିର୍ଦ୍ଦୟ, କେତେ ନୀଚ!”
ପଣ୍ଡିତ ଶାଳଗ୍ରାମଙ୍କୁ ଦେଇ ଚାଲିଯିବା ପରେ ରାମଦାସ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଲଗାଇ ବହୁତ କାନ୍ଦିଲେ। ଘରେ ଏକ ଚିରା କପଡ଼ା ବିଛାଇ ତାଙ୍କୁ ବସାଇଲେ ଏବଂ ଯାହା ରୁଖା-ଶୁଖା ମିଳିଲା, ଭୋଗ ଲଗାଇଲେ। ଏବେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ନୂଆ ବ୍ୟାକୁଳତା ଜାଗିଲା। ସେ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ! ଯଦି ଆପଣ ମତେ ଏତେ ଭଲ ପାଆନ୍ତି ଯେ ସେହି ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ଘରୁ ଫେରିଆସିଲେ, ତେବେ ଏହି ଲୁଚକାଳି ଖେଳ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୂର୍ଖ, ପତୀତ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କର ତ! ମତେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତୁ।”
ରାମଦାସଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରେମର ସମୁଦ୍ର ଉଛୁଳି ଉଠିଲା। ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ବିରହ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। କେତେବେଳେ ସେ ହସୁଥିଲେ, କେତେବେଳେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତ କେତେବେଳେ ପାଗଳଙ୍କ ଭଳି ନାଚି ନାଚି ଭଗବାନଙ୍କୁ ରିଝାଉଥିଲେ। ସେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ! ଯଦି ଆପଣ ଦର୍ଶନ ନ ଦେବେ, ମୁଁ ମୋର ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।”
ଭଗବାନଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ ପ୍ରକଟୀକରଣ
ଭକ୍ତର ଏହି ସୀମାହୀନ ବ୍ୟାକୁଳତା ଆଗରେ ଭଗବାନ ଆଉ ନିଜକୁ ଅଟକାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ପୁଣି ସେହି ବୈଷ୍ଣବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରାମଦାସଙ୍କ କୁଡ଼ିଆରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେତେବେଳେ ରାମଦାସ ଶାଳଗ୍ରାମଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଲଗାଇ ଭାବରେ ନାଚୁଥିଲେ।
ବୈଷ୍ଣବ ରୂପୀ ଭଗବାନ ହସି ହସି ପଚାରିଲେ, “ଆରେ ଭାଇ! ଏମିତି କାହିଁକି ନାଚୁଛୁ? କଣ ମିଳିଗଲା କି ତତେ? ଏହି କାମଧନ୍ଦା ଛାଡ଼ି ହାତରେ କଣ ଧରିଛୁ?”
ରାମଦାସଙ୍କର ବାହ୍ୟ ଚେତନା ଫେରିଆସିଲା। ସେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ବିନୀତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ତ ମହାମୂର୍ଖ ଏବଂ ଅପବିତ୍ର ପ୍ରାଣୀ। କିନ୍ତୁ ଯେବେଠାରୁ ଏହି ଶାଳଗ୍ରାମ ମୋତେ ମିଳିଛନ୍ତି, ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ଅଜଣା ବ୍ୟାକୁଳତା ଜାଗିଛି। ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ମତେ କହୁଛନ୍ତି କି ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୋଗୀ ମୁନିମାନେ ତପସ୍ୟା କରି ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ମୋ ଭଳି ନୀଚ୍ଚ ମଣିଷକୁ ସେ କେମିତି ଦର୍ଶନ ଦେବେ? ଆପଣ ହିଁ କୁହନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ, କଣ ମୋ ଭଳି ଗରିବ ଉପରେ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ ନାହିଁ?”
ରାମଦାସଙ୍କର ଏହି ନିଷ୍କପଟ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଖିର ଅଶ୍ରୁଧାରା ଦେଖି ଭଗବାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଗଲା। ସେହି ବୈଷ୍ଣବ ରୂପ ସେଇଠି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱୟଂ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମଧାରୀ, ମୟୂର ଚୂଳ ଏବଂ ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା ବିଭୂଷିତ ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରକଟ ହୋଇଗଲେ!
ଭଗବାନ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ବାହୁ ପ୍ରସାରିତ କରି ରାମଦାସଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିନେଲେ। ରାମଦାସ ଭଗବାନଙ୍କ ସେହି ପରମ ସୁନ୍ଦର ରୂପକୁ ଦେଖି ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚରଣତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ, “ରାମଦାସ! ତୁମର ପ୍ରେମ ଓ ସରଳତା ପାଖରେ ମୁଁ ହାରିଯାଇଛି। ତୁମେ ଯେମିତି ବି ହେଉ, ତୁମେ କେବଳ ମୋର ଏବଂ ମୁଁ ତୁମର।”
ଏହିପରି ଭାବରେ ଜଣେ ଅପାଠୁଆ, ଗରିବ ଏବଂ ଜାତି-କୁଳର ଅଭିମାନଠାରୁ ଦୂରରେ ଥିବା ସରଳ ଭକ୍ତ ରାମଦାସ କେବଳ ନିଜର ନିଷ୍କପଟ ଭାବ ବଳରେ ସାକ୍ଷାତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧୀନ କରିପାରିଥିଲେ।
