Pinjara Odia Story : Upendranath Ashkଙ୍କ କାହାଣୀ “ପିଞ୍ଜରା” ସମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତିର ବନ୍ଧନରେ ଫସିଯାଇଥିବା ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀର ମନୋବେଦନା ଏବଂ ସତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରୁ ଦୂର ହୋଇଯିବାର କାହାଣୀ।
ଉପେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଅଶ୍କଙ୍କ ଲିଖିତ ହିନ୍ଦୀ କାହାଣୀ “ପିଞ୍ଜରା”ର ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ପିଞ୍ଜରା
ଶାନ୍ତି ବିରକ୍ତ ହୋଇ କାଗଜକୁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି ଚିରିଦେଲା ଏବଂ ଉଠି ଅନ୍ୟମନସ୍କ ଭାବେ ରୁମ୍ରେ ବୁଲିବାକୁ ଲାଗିଲା। ତା’ର ମନ ଭଲ ନଥିଲା, ଲେଖୁ ଲେଖୁ ଧ୍ୟାନ ଭଟକି ଯାଉଥିଲା। ସେ ମାତ୍ର ଚାରି ଧାଡ଼ି ଲେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ଯାହା ଲେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା, ତାହା ଲେଖିପାରୁ ନଥିଲା। ଭାବପ୍ରବଣତାରେ ସେ କଣରୁ କଣ ଲେଖି ପକାଉଥିଲା। ସେ ଛଅଟି ପତ୍ର ଚିରିସାରିଥିଲା, ଏହା ଥିଲା ସପ୍ତମ।
ବୁଲୁ ବୁଲୁ ସେ ଚୁପଚାପ୍ ଝରକା ପାଖରେ ଯାଇ ଛିଡ଼ା ହେଲା। ସନ୍ଧ୍ୟା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୂର ପଶ୍ଚିମରେ ବୁଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ। ମାଳି କିଆରିରେ ପାଣି ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ଦିନସାରାର ମଉଳି ଯାଇଥିବା ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଯେମିତି ଜୀବନଦାନ ପାଇ ଫୁଟି ଉଠିଥିଲେ। ଧୀରେ ଧୀରେ ଥଣ୍ଡା ପବନ ବହିବାକୁ ଲାଗିଥିଲା। ଶାନ୍ତି ଦୂର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲା—ହଳଦିଆ ସୁନେଲି କିରଣଗୁଡ଼ିକ, ବୁଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ସେହି ଛୋଟ ପିଲାମାନଙ୍କ ଖେଳରେ ମନଭରି ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସାମ୍ନା ପଡ଼ିଆର ସବୁଜ ଘାସ ଉପରେ ମନଇଚ୍ଛା ଖେଳୁଥିଲେ। ରାସ୍ତାରେ ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀର ଯୁବତୀ ହସଖୁସି ଓ ମଜାମଜଲିସ୍ କରି ଡେଇଁ ଡେଇଁ ଯାଉଥିଲେ। ଶାନ୍ତି ଗୋଟିଏ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲା ଏବଂ ବୁଲି ପଡ଼ି ନିଜ ଚାରିପାଖରେ ଏକ କ୍ଳାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲା। ଛାତରେ ବଡ଼ ପଙ୍ଖାଟି ଧୀର ଶବ୍ଦରେ ଅବିରତ ଚାଲୁଥିଲା। ଦ୍ୱାରରେ ଭାରୀ ପରଦା ହଲୁଥିଲା ଏବଂ ଦାମୀ କୋଚ୍, ତା’ ଉପରେ ଥିବା ରେଶମୀ ଗଦି, ଗାଲିଚା ଏବଂ ମଝିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଷ୍ଟକୋଣୀୟ ମେଜ୍ ଏବଂ ତା’ ଉପରେ ପିତ୍ତଳର କ୍ଷୁଦ୍ର ହାତୀ ଓ ଫୁଲଦାନୀ—ଏସବୁ ଦେଖି ସେ ନିଜକୁ ସେହି ପକ୍ଷୀ ପରି ଅନୁଭବ କଲା, ଯିଏ ବିଶାଳ ମୁକ୍ତ ଆକାଶ ତଳେ, ସ୍ୱାଧୀନ ପବନରେ ଆମ୍ବ ଡାଳରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ଏକ ପିଞ୍ଜରାରେ ଝୁଲୁଛି।
ଠିକ୍ ସେତିକି ବେଳେ ଚାକର ତା’ର ଛୋଟ ପୁଅକୁ ଯେମିତି ଜବରଦସ୍ତି ଟାଣି ଟାଣି ଆଣିଲା। ସେ ଧୋବା ଝିଅ ସହିତ ଖେଳୁଥିଲା। କିଛି ନବୁଝି ଶାନ୍ତି ପୁଅକୁ ପିଟିବାକୁ ଲାଗିଲା—”କାହିଁକି ତୁ ସେହି ନୀଚ ଲୋକଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଖେଳୁଛୁ? କାହିଁକି ଖେଳୁଛୁ ତୁ! ଏଡ଼େ ବଡ଼ ବାପାର ପୁଅ ହୋଇ!” ତା’ର ସ୍ୱର ଚିତ୍କାରର ଶେଷ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚିଗଲା। ହବାକ୍ ହୋଇ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିବା ଚାକରଟି ଆଗକୁ ଆସି ଜବରଦସ୍ତି ପିଲାଟିକୁ ଛଡ଼ାଇ ନେଲା। ଶାନ୍ତି ଯାଇ କୋଚ୍ରେ ଧପ୍ କରି ବସିପଡ଼ିଲା ଏବଂ ତା’ ଆଖିରୁ ଆପେ ଆପେ ଲୁହ ବୋହିବାକୁ ଲାଗିଲା!
ସେଠାରେ ବସି ରହିଥିବା ବେଳେ ତା’ ଆଖି ଆଗରେ ଅତୀତର ଅନେକ ଚିତ୍ର ନାଚି ଉଠିଲା।
ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସେତେବେଳେ ଲଣ୍ଡ୍ରି କାମ କରୁଥିଲେ। ବାଇବଲ ସୋସାଇଟି ସାମ୍ନାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଜି ଜଣେ ଦନ୍ତ ଚିକିତ୍ସକ ଲୋକଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଉପାଡ଼ିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହୁଛନ୍ତି, ସେଇଠି ତାଙ୍କର ଲଣ୍ଡ୍ରି ଥିଲା। ଆୟ ଭଲ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଖର୍ଚ୍ଚ ବି କମ୍ ନଥିଲା। ୩୫ ଟଙ୍କା ତ କେବଳ ଦୋକାନ ଭଡ଼ା ଦେବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା ଏବଂ ପୁଣି ଲୁଗା ଧୋଇବା ଓ ଇସ୍ତ୍ରୀ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଘରଟି ନିଆଯାଇଥିଲା, ତା’ର ଭଡ଼ା ଅଲଗା ଥିଲା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଧୋବାମାନଙ୍କ ଦରମା, କୋଇଲା, ମସଲା ଏବଂ ଶହେ ପ୍ରକାରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଝାମେଲା! ଏସବୁ ଖର୍ଚ୍ଚ ପରେ ଯାହା ଟିକେ ବଳୁଥିଲା, ସେଥିରେ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ଘର ଖର୍ଚ୍ଚ ଚଳୁଥିଲା। ସେମାନେ ଦୋକାନ ପଛରେ ମହିଲାଲ୍ ଷ୍ଟ୍ରିଟ୍ରେ ଏକ ଘର ଭଡ଼ା ନେଇଥିଲେ।
ମହିଲାଲ୍ ଷ୍ଟ୍ରିଟ୍ ଆଜି ଯେମିତି ଅଛି, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେମିତି ଥିଲା। ଯଦିଓ ଗତ ଦଶ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଘରଗୁଡ଼ିକର ରୂପ ଟିକେ ବଦଳି ଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ବିଶେଷ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇନାହିଁ। ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଗରିବ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଓଦାଳିଆ ଓ ଅନ୍ଧାରୁଆ କୋଠରୀଗୁଡ଼ିକ ଚମାର, କୈବର୍ତ୍ତ ଓ ଗରିବ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ନିବାସ ସ୍ଥଳ ଥିଲା। ଗୋଟିଏ କୋଠରୀରେ ରୋଷେଇ ଘର, ବୈଠକ ଘର, ଶୟନ କକ୍ଷ—ତାହା ପୁଣି ଏମିତି, ଯେଉଁଥିରେ ଶାଶୁ-ଶ୍ୱଶୁର, ପୁଅ-ବୋହୂ, ଝିଅ-ପୁଅ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଶୋଉଥିଲେ।
ଯେଉଁ ଘରେ ଶାନ୍ତି ରହୁଥିଲା, ତା’ ତଳେ ଟେଣ୍ଡି ଚମାର ନିଜର ଆଠଟି ପୁଅଝିଅଙ୍କ ସହ ରହୁଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଏକ ଗଳିରେ ମାରୁୱାଡ଼ି ଦୋକାନ ଥିଲା ଏବଂ ଯେଉଁପଟେ କବାଟ ଥିଲା, ସେପଟେ ହରିଜନମାନେ ରହୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରଠାରୁ ଟିକେ ଦୂରରେ ସେମାନେ ଏକ ଚୁଲି (ତନ୍ଦୁର) ଲଗାଇଥିଲେ, ଯାହାର ଧୂଆଁ ସକାଳ-ସନ୍ଧ୍ୟା ଶାନ୍ତିର ରୋଷେଇ ଘରକୁ ଆସୁଥିଲା। ସେଥିପାଇଁ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାୟତଃ ରୋଷେଇ ଘରର ଝରକା ବନ୍ଦ ରଖିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ଦିନରାତି ସେଠାରେ ଖଟିଆ ପଡ଼ି ରହୁଥିଲା ଏବଂ ନିଜକୁ ବଞ୍ଚାଇ ଯିବା ପ୍ରାୟ ଅସମ୍ଭବ ହୋଇପଡ଼ୁଥିଲା।
ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁର ଦିନ ଥିଲା ଏବଂ ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟିର ନଳଟି ଅନାରକଲି ପାଖରେ ବହୁତ ଦୂରରେ ଥିଲା। ତେଣୁ ଗରିବ ଲୋକଙ୍କ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହି ତଳେ ଥିବା ନଳରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପାଣି ନେବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେହି ଘରକୁ ଆସିବାର କିଛି ଦିନ ପରେ ଶାନ୍ତି ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲା ଯେ ଏହି ଉଦାରତା ତାକୁ ବହୁତ ମହଙ୍ଗା ପଡ଼ିବ। ଦିନେ ତା’ର ସ୍ୱାମୀ ଗାଧୋଇବା ପରେ ସାବୁନ ଡବାଟି ତଳେ ଭୁଲି ଆସିଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ତାହା ଆଣିବାକୁ ଗଲା, ଦେଖିଲା ସେଇଟା ସେଠାରେ ନାହିଁ। କିଛି ଦିନ ପରେ ଗାମୁଛା ଗାୟବ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଏମିତି ପ୍ରତି ଦୁଇ-ତିନି ଦିନରେ କିଛି ନା କିଛି ଜିନିଷ ହଜିବାକୁ ଲାଗିଲା। ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଶାନ୍ତି ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହି ନଳ ଉପରେ ଏକ ଛୋଟ କାଠ ବାକ୍ସ ଲଗାଇଦେଲା ଏବଂ ତା’ର ଚାବି ନିଜ ପାଖରେ ରଖିଲା।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ, ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତି ଗୋଟିଏ ଶାଢ଼ି ପିନ୍ଧି ଝାଳରେ ଜୁଡୁବୁଡୁ ହୋଇ ଚୁଲି ପାଖରେ ବସି ରୋଟି ତିଆରି କରୁଥିଲା, ସେ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଜଣେ କଳା ରଙ୍ଗର ଝିଅକୁ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିବାର ଦେଖିଲା।
ଝିଅଟି ତା’ ସମବୟସ୍କା ଥିଲା। ତା’ର ରଙ୍ଗ ବହୁତ କଳା ଥିଲା ଏବଂ ଶରୀରରେ ସେ ଏକ ମଇଳା ଶାଢ଼ି ଓ ବ୍ଲାଉଜ ପିନ୍ଧିଥିଲା। ସେ ନିଜର ଘନ କଳା କେଶରେ ସୋରିଷ ତେଲ ଲଗାଉଥିଲା ବୋଧହୁଏ, କାରଣ ଝାଳ ଯୋଗୁଁ ତେଲ ଓ ମଇଳା ମିଶି ତା’ କପାଳରେ ଏକ କଳା ରେଖା ତିଆରି ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଓସାରିଆ ମୁହଁ ଏବଂ ଚେପ୍ଟା ନାକ! ଶାନ୍ତିର ମନରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଘୃଣା ଜାତ ହେଲା। ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାକରାଣୀ ବ୍ୟତୀତ ତଳେ ରହୁଥିବା କୌଣସି ଗରିବ ଝିଅ ଉପରକୁ ଆସିବାକୁ ସାହସ କରିନଥିଲେ।
ଝିଅଟି ହସୁଥିଲା ଏବଂ ତା’ ଆଖିରେ ଏକ ବିଚିତ୍ର ଚମକ ଥିଲା।
“କଣ କଥା?”—ଆଖିରେ ଆଖିରେ ଶାନ୍ତି କ୍ରୋଧର ସହ ପଚାରିଲା। ଝିଅଟି ଟିକେ ହସି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା, “ବିବିଜି, ଟିକେ ପାଣି ନେବାକୁ ଥିଲା।”
“ଆମ ନଳ ହରିଜନ କିମ୍ବା ଚମାରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ!”
“ମୁଁ ହରିଜନ ନୁହେଁ କି ଚମାର ବି ନୁହେଁ!…”
“ତାହେଲେ ତୁ କିଏ?”
“ମୁଁ ବିବିଜି, ସାମ୍ନା ମନ୍ଦିର ପୂଜାରୀଙ୍କ ଝିଅ…”
କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତି ଆଉ କିଛି ଶୁଣିନଥିଲା। ତାକୁ ସେହି ଝିଅ ସହ କଥା ହେବାକୁ ଘୃଣା ଲାଗୁଥିଲା। ଶାଢ଼ି କାନିରୁ ଚାବି ଫିଟାଇ ସେ ଫୋପାଡ଼ି ଦେଲା।
ଏହି କଳା ଶରୀର ଭିତରେ କିନ୍ତୁ ମନଟି କଳା ନଥିଲା। ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତି ଏହି କଥା ଜାଣିପାରିଲା। ପ୍ରତିଦିନ ପାଣି ନେବା ସମୟରେ ଗୋମତୀ ଚାବି ପାଇଁ ଆସୁଥିଲା। ଗଳିରେ ଥିବା ସେହି ମନ୍ଦିର ପୂଜାରୀର ସେ ଝିଅ ଥିଲା। ଧନୀ ଲୋକଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପୂଜାରୀମାନେ ତ ଗାଡ଼ିରେ ବୁଲନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଗରିବ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ମନ୍ଦିର ଥିଲା। ପୂଜାରୀର ପରିବାର ମଧ୍ୟ ଖୋଲା ଗଳିର ଗୋଟିଏ ପଟେ ଶୋଉଥିଲେ। ମନ୍ଦିରରେ କୂଅ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ନଳ ଆସିବା ପରେ କୂଅର ବ୍ୟବହାର କମିଯାଇଥିଲା। ଗୋମତୀ ପାଣି ନେବା ବାହାନାରେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ-ସନ୍ଧ୍ୟା କଥା ହେବାକୁ ଆସୁଥିଲା। ସେ ଉପରକୁ ଆସି କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଏତେ ମଜି ଯାଉଥିଲା ଯେ ପାଣି ନେବା କଥା ଭୁଲି ଯାଉଥିଲା, ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତା’ର ବୁଢ଼ୀ ଆଈ ଗଳିରୁ ତାକୁ ଗାଳି ଦେଇ ନ ଡାକିଛି।
ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଶାନ୍ତି ଓ ଗୋମତୀ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧୁତା ହୋଇଯାଇଥିଲା। ହଁ, ଏତିକି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା ଯେ ଶାନ୍ତି ରୋଷେଇ କଲା ବେଳେ କିମ୍ବା ଲୁଗା ସିଲେଇ କଲା ବେଳେ ଗୋମତୀ ସିଡ଼ିରେ ବସି କଥା ହେଲେ ତାକୁ ଖରାପ ଲାଗୁନଥିଲା। ଅନେକ ପ୍ରକାରର କଥା—ମହଲାର ହରିଜନମାନଙ୍କ କଥା, ଚମାରମାନଙ୍କ ଘରୋଇ କଳି ଏବଂ ଗୋମତୀର ନିଜସ୍ୱ କଥା। ଏହି ସମୟରେ ଶାନ୍ତି ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲା ଯେ ଗୋମତୀର ବିବାହ ହେବାର ଅନେକ ବର୍ଷ ବିତିଗଲାଣି, କିନ୍ତୁ ସେ ତା’ ସ୍ୱାମୀର ମୁହଁ ଦେଖିନାହିଁ! ସ୍ୱାମୀଟି ବେକାର ଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ତାକୁ ନେବାକୁ ଆସୁନଥିଲା କିମ୍ବା ଗୋମତୀର ବାପା ତାକୁ ପଠାଉ ନଥିଲେ।
ଅନେକ ସମୟରେ ଶାନ୍ତି ତାକୁ ଚିଢ଼ାଇବା ପାଇଁ କିମ୍ବା ମଜା ନେବା ପାଇଁ ତା’ ସ୍ୱାମୀ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଥିଲା। ଗୋମତୀ ଲାଜେଇ ଯାଉଥିଲା। ଏସବୁ ସତ୍ତ୍ୱେ ଗୋମତୀର ସ୍ଥାନ ସେହି ସିଡ଼ି ଉପରେ ହିଁ ଥିଲା।
କିନ୍ତୁ କେମିତି ସେହି କଳା ପୂଜାରୀ ଝିଅଟି ସେଠାରୁ ଉଠି ତା’ର ଏତେ ନିକଟକୁ ଆସିଗଲା ଯେ ଶାନ୍ତି ଦିନେ ତାକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରି କହିଦେଲା—”ଆଜିଠାରୁ ତୁ ମୋର ଭଉଣୀ ହେଲୁ ଗୋମତୀ”—ସେସବୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତିର ମନେ ଅଛି।
ଶୀତ ଦିନର ରାତି ଥିଲା। ଅନାରକଲିର ଚାରିଆଡ଼େ ଧୂଆଁମୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଶାନ୍ତି ତା’ର ଛୋଟ ପୁଅକୁ କାନ୍ଧରେ ପକାଇ, କିଛି ଜିନିଷପତ୍ର ଧରି ଫେରୁଥିଲା। ଅନେକ ଦିନର ଅନୁରୋଧ ପରେ ସେ ତା’ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ବୁଲାଇବାକୁ ନେଇଥିଲା। ସେମାନେ ମନଭରି ଖିଆପିଆ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଜିନିଷ କିଣିଥିଲେ। ଅନାରକଲିର ବଙ୍ଗାଳୀ ରସଗୋଲା ଖାଇବାକୁ ଶାନ୍ତିର ବହୁତ ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତା’ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖରେ କେବେ ସମୟ ନଥିଲା। ସେହିଦିନ ସେମାନେ ରସଗୋଲା ଖାଇଲେ, ଚାଟ୍ ଖାଇଲେ ଏବଂ ପୁଅ ପାଇଁ ଶୀତ ପୋଷାକ ଓ ଉଲ୍ କିଣିଲେ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ନୂଆ ବ୍ଲେଡ୍ ଏବଂ ସାବୁନ ମଧ୍ୟ କିଣାଗଲା। ଉଭୟେ ବହୁତ ଖୁସି ଥିଲେ।
ଶାନ୍ତି ଛୋଟ ପୁଅକୁ ନିଜ ଶାଲ୍ରେ ଭଲ ଭାବରେ ଘୋଡ଼ାଇ କହିଲା, “ବହୁତ ଥଣ୍ଡା ପଡ଼ୁଛି। ଶୁଣୁଛି ସହରରେ ରୋଗ ବ୍ୟାପୁଛି।”
ସ୍ୱାମୀ ଚୁପଚାପ୍ ରୁମାଲ୍ରେ ଆଖି ମଳୁଥିଲେ। ଶାନ୍ତି ପୁଣି କହିଲା, “ଆମ ଗଳିରେ ବି ଅନେକ ଲୋକ ରୋଗରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଗତକାଲି ଟେଣ୍ଡି ଚମାରର ପୁଅ ନିମୋନିଆରେ ମରିଗଲା।” ସେତିକି ବେଳେ ଛୋଟ ପିଲାଟି ଦୁଇଥର କାଶିଲା।
ଘରକୁ ଆସି ଶାନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ପିଲାଟିକୁ ଖଟିଆରେ ଶୁଆଇ ତା’ କପାଳ ଛୁଇଁଲା, ସେ ଚମକି ପଡ଼ିଲା। “ଉମ୍ମିର କପାଳ ତ ନିଆଁ ପରି ଜଳୁଛି!” ସେତିକି ବେଳେ ତା’ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ବାନ୍ତି ହେଲା। ଶାନ୍ତି ଘବରାଇ ଗଲା। ଘରେ ସେ ଏକା। ଶାଶୁ କିମ୍ବା ମା’ କେହି ପାଖରେ ନାହାନ୍ତି। ଚାକର ରଖିବାକୁ ତାଙ୍କର ସମ୍ବଳ ନଥିଲା। ହଠାତ୍ ତାକୁ ଗୋମତୀ କଥା ମନେ ପଡ଼ିଲା। ସେ ସଙ୍କୋଚ ଛାଡ଼ି ତଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲା। ଗୋମତୀ ରୋଷେଇ କରୁଥିଲା। ଶାନ୍ତି ଇସାରାରେ ତାକୁ ଡାକିଲା ଏବଂ ସବୁ କଥା କହିଲା। ସେ ଗୋମତୀ ହାତରେ ପାଞ୍ଚ ଟଙ୍କା ଦେଇ ଡାକ୍ତର ଡାକିବାକୁ କହିଲା।
ଶାନ୍ତି ଉପରକୁ ଫେରିବା ବେଳେ ତା’ର ଗୋଡ଼ ଥରୁଥିଲା। ଉପରେ ଦେଖିଲା ସ୍ୱାମୀ ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ସେତିକି ବେଳେ ଗୋମତୀ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା। ଶାନ୍ତି କହିଲା, “ମୁଁ ଉମ୍ମିକୁ ଅଲଗା ରୁମ୍ରେ ଶୁଆଇଛି। ତାକୁ ଥଣ୍ଡା ଲାଗିଯାଇଛି। ତା’ର କାଶ ବି ବଢ଼ିଯାଇଛି।” ଗୋମତୀ ନିଜ ଘରୁ କିଛି ଦେଶୀ ଔଷଧ (ଅଜୱାଇନ୍) ଆଣିଥିଲା। ଡାକ୍ତର ଆସିବା ପରେ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ ପିଲାଟିକୁ ନିମୋନିଆ ହୋଇଛି ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଗମ୍ଭୀର ପେଟ ରୋଗ (Gastroenteritis) ହୋଇଛି।
ଶାନ୍ତି ଏକାକୀ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସେବା କରିବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା। ଗୋମତୀ ନିଜ ଆଡ଼ୁ ପିଲାଟିର ସେବା ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଗଲା। ସେ କେତେବେଳେ ଖାଉଥିଲା ବା ଶୋଉଥିଲା, ଶାନ୍ତି ଜାଣିପାରୁ ନଥିଲା। ସେ ସବୁବେଳେ ପିଲାଟି ପାଖରେ ଛାଇ ପରି ରହୁଥିଲା। ଅନେକ ଦିନ ଉପାସରେ ରହି ସେ ସେବା କରିଥିଲା। ପିଲାଟି ଭଲ ହେବା ପରେ ଦିନେ ଶାନ୍ତି ଉଠି ଦେଖିଲା ଗୋମତୀ ପିଲାଟିକୁ କୋଳରେ ଧରି ଗୀତ ଗାଇ ଶୁଆଉଛି। ଶାନ୍ତିର ଆଖିରେ ଖୁସିର ଲୁହ ଆସିଗଲା। ସେ ଗୋମତୀର ହାତ ଧରି ଖଟିଆରେ ବସାଇଲା ଏବଂ ତାକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରି କହିଲା—”ଆଜିଠାରୁ ତୁ ମୋର ଭଉଣୀ ହେଲୁ ଗୋମତୀ!”
ଏହି ସବୁ ସ୍ମୃତିରେ ଶାନ୍ତି ହଜି ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତା’ ଆଖିରୁ ଲୁହ ବୋହି ଯାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ତା’ର ସ୍ୱାମୀ ଭିତରକୁ ଆସିଲେ। ଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ବର ସେହି ଲଣ୍ଡ୍ରି ମାଲିକ ଆଜି ଲାହୋରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଫର୍ମ ‘ଦୀନଦୟାଲ୍ ଆଣ୍ଡ୍ ସନ୍ସ’ର ମାଲିକ। ତାଙ୍କର ଚେହେରା ଓ ପୋଷାକ ସବୁ ବଦଳି ଯାଇଥିଲା। ଶାନ୍ତି ତୁରନ୍ତ ଲୁହ ପୋଛିଦେଲା।
ସ୍ୱାମୀ କହିଲେ, “ଏଠି ଅନ୍ଧାରରେ କାହିଁକି ବସିଛ? ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀର ଫୋନ୍ ଆସିଥିଲା, ସିନେମା ଯିବା ପାଇଁ।” “ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ—ଭଉଣୀ”—ଶାନ୍ତି ମନେ ମନେ ହସିଲା ଏବଂ ତା’ ଆଖି ଆଗରେ ସେହି ଗରିବ କଳା ଝିଅ ଗୋମତୀର ଚିତ୍ର ନାଚି ଉଠିଲା। ସେ କହିଲା, “ମୋ ଦେହ ଭଲ ନାହିଁ।” ସ୍ୱାମୀ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ବାହାରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଶାନ୍ତି ଟେବୁଲ୍ ପାଖକୁ ଯାଇ ଚିଠି ଲେଖିବାକୁ ଲାଗିଲା:
“ଭଉଣୀ ଗୋମତୀ, ତୋର ଭଉଣୀ ଏବେ ବହୁତ ବଡ଼ ଲୋକ ହୋଇଯାଇଛି। ବଡ଼ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଏବେ ତା’ର ଭଉଣୀ। ପିଞ୍ଜରାରେ ବନ୍ଦ ପକ୍ଷୀକୁ କଣ ମୁକ୍ତ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ସାଥୀଙ୍କୁ ଦେଖା କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଥାଏ? ମୁଁ ତତେ କାଲି ଆସିବାକୁ କହିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ତୁ ଆସିବୁ ନାହିଁ। ନିଜର ଏହି ବନ୍ଦିନୀ ଭଉଣୀକୁ ଭୁଲିଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁ।”
ସେ ଚିଠିଟି ଲେଖି ସାରି ଚାକରକୁ ଡାକିଲା ଗୋମତୀକୁ ଦେବା ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ଚାକର ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ଚିଠିଟି ଫାଡ଼ି ଦେଲା ଏବଂ କହିଲା, “ତୁ ଯାଇ ଗୋମତୀକୁ କହିବୁ ଯେ ବିବିଜି ହଠାତ୍ ନିଜ ବାପଘରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିବେ ନାହିଁ।” ସେ ପୁଣି ଝରକା ପାଖରେ ଯାଇ ଛିଡ଼ା ହେଲା।
ଘଟଣାଟି ଏତିକି ଥିଲା ଯେ, ଆଜି ଦ୍ୱିପହରରେ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ତାସ (ବ୍ରିଜ୍) ଖେଳୁଥିଲେ, ଗୋମତୀ ଦେଖା କରିବାକୁ ଆସିଥିଲା। ଶାନ୍ତି ସବୁ ଖେଳ ଛାଡ଼ି ଗୋମତୀ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ି ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତାକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରିଥିଲା। ଉଭୟେ ବହୁତ ସମୟ କଥା ହେଲେ। ସ୍ୱାମୀ ଦୀନଦୟାଲ୍ ବାରମ୍ବାର ଡାକିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତି ଯାଇନଥିଲା। ଗୋମତୀ ଗଲା ପରେ ତା’ ସ୍ୱାମୀ ବହୁତ ଗାଳି ଦେଇଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ, “ତତେ ଲାଜ ଲାଗୁନି, ସେହି ଅଶିକ୍ଷିତ ଗଉଁଲି ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ ସହ ଏତେ ସମୟ ବସିଲୁ? ରାୟ ସାହେବ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ କଣ ଭାବିଥିବେ?”
ଏହା ପରେ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥିର କରିଥିଲା ଯେ ସେ ଏହି ସୁନାର ପିଞ୍ଜରାକୁ ପିଞ୍ଜରା ବୋଲି ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରିବ ଏବଂ ଉଡ଼ିବାକୁ ଆଉ ଚେଷ୍ଟା କରିବ ନାହିଁ।
